–विप्लवी तेन्जु योन्जन
नेपाल आज केवल आर्थिक संकटसँग जुधिरहेको छैन; ऊ राजनीतिक अविश्वास, बेरोजगारी, युवा पलायन, उत्पादनहीन अर्थतन्त्र र राज्यप्रतिको घट्दो भरोसाको बहुआयामिक संकटमा फसेको छ। देशमा सरकारहरू फेरिएका छन्, सत्ता समीकरण फेरिएका छन्, राजनीतिक नाराहरू फेरिएका छन्; तर आम नेपालीको जीवनमा परिवर्तनको अनुभूति किन आउन सकेन? यही प्रश्न आजको नेपालको सबैभन्दा गम्भीर राजनीतिक प्रश्न हो।
हरेक दिन विमानस्थलबाट बाहिरिने युवाको भीडलाई केवल वैदेशिक रोजगारीको तथ्यांक भनेर बुझ्नु नेपालको वास्तविक संकटलाई नबुझ्नु हो। त्यो भीडभित्र एउटा किसानको छोरो छ, एउटा शिक्षकको सपना छ, एउटा इन्जिनियरको सम्भावना छ, एउटा डाक्टरको प्रतिभा छ, एउटा उद्यमीको योजना छ र एउटा आमाको बुढेसकालको सहारा छ।
आज नेपाली युवा विदेश जान चाहन्छन् भन्नेभन्दा पनि नेपालमा बसेर भविष्य देख्न सकिरहेका छैनन् भन्ने कुरा बढी भयावह हो।
कुनै राष्ट्रका युवाले आफ्नो देशमा सम्भावना देख्न छोड्नु भनेको केवल जनशक्ति पलायन होइन, त्यो राज्यप्रतिको विश्वासको क्षय हो।
राजनीति सत्ताको खेलमै सीमित हुँदा देश हार्छ
नेपालको राजनीतिक परिवर्तनको इतिहास लामो छ। व्यवस्था परिवर्तनका लागि पुस्तौँले संघर्ष गरे। लोकतन्त्र, गणतन्त्र, संघीयता र समावेशिताका लागि ठूलो मूल्य चुकाइयो। तर आज आम नागरिकले एउटा स्वाभाविक प्रश्न गरिरहेका छन्—राजनीतिक परिवर्तन भयो, तर जनताको जीवनमा अपेक्षित परिवर्तन किन भएन?राजनीतिक दलहरू जनताको पीडा समाधान गर्नभन्दा सत्ता प्राप्ति र सत्ता जोगाउने रणनीतिमा बढी केन्द्रित देखिनु लोकतन्त्रकै लागि चिन्ताको विषय हो।सरकार बनाउने र गिराउने खेलले राजनीतिको केन्द्र ओगटेको छ। गठबन्धन बन्ने र भत्किने, मन्त्री फेरिने, पद बाँडफाँड हुने, नियुक्तिका लागि शक्ति संघर्ष हुने तर किसानको उत्पादन, युवाको रोजगारी, उद्योगको अवस्था, शिक्षा र स्वास्थ्यको गुणस्तर तथा अर्थतन्त्रको संरचनात्मक सुधार राजनीतिक बहसको प्राथमिकताबाट ओझेलमा पर्ने हो भने यस्तो राजनीति जनताबाट क्रमशः टाढिँदै जान्छ।राजनीति जनताको जीवन बदल्ने साधन हो, नेताको जीवन बदल्ने माध्यम होइन।
यो आधारभूत सत्य बिर्सनु नै आजको राजनीतिक विसङ्गतिको मूल कारण हो।
युवा पलायनलाई अवसरको रूपमा होइन, चेतावनीको रूपमा बुझौँसरकारहरू रेमिट्यान्स बढेको तथ्यांक देखाएर अर्थतन्त्र मजबुत भएको दाबी गर्न सक्छन्। तर रेमिट्यान्सको पछाडि लुकेको मानवीय मूल्यलाई पनि हेर्नुपर्छ।गाउँका घरमा ताला लाग्दैछन्। खेत बाँझिँदैछन्। विद्यालयमा विद्यार्थी घट्दैछन्। वृद्ध आमाबुबा एक्लिँदैछन्। परिवार सामाजिक रूपमा टुक्रिँदैछन्।रेमिट्यान्सले विदेशी मुद्रा भित्र्याउँछ, तर देशको उत्पादन क्षमता आफैँ निर्माण गर्दैन।
विदेशमा नेपाली युवाले पसिना बगाएर पठाएको पैसाले परिवार धानिएको छ। तर त्यही पैसा उपभोग र आयातमा खर्च भइरहेको छ भने हामीले एउटा गम्भीर आर्थिक चक्र निर्माण गरिरहेका छौँ—श्रम निर्यात गर्ने, पैसा आयात गर्ने र त्यसै पैसाले विदेशी वस्तु खरिद गर्ने।
यो दीर्घकालीन समृद्धिको बाटो होइन।नेपालले अब श्रम निर्यात गर्ने अर्थतन्त्रबाट ज्ञान, प्रविधि, उत्पादन र वस्तु निर्यात गर्ने अर्थतन्त्रतर्फ संक्रमण गर्नैपर्छ।राज्यले युवालाई ऋण होइन, विश्वास दिनुपर्छआज नेपालमा हजारौँ युवा व्यवसाय गर्न चाहन्छन्। उनीहरूसँग सीप छ, शिक्षा छ, योजना छ, जोखिम उठाउने साहस छ। तर उनीहरू बैंकको ढोकामा पुग्दा पहिलो प्रश्न हुन्छ—धितो के छ?जसको नाममा पर्याप्त जग्गा छैन, उसले व्यवसाय गर्ने अधिकार गुमाउनुपर्ने?यदि कुनै युवासँग नवीन विचार छ, प्रविधि छ, बजारको सम्भावना छ र काम गर्ने क्षमता छ भने राज्यले उसको सम्पत्तिभन्दा उसको सम्भावनालाई मूल्यांकन गर्ने प्रणाली बनाउनुपर्छ।स्टार्टअपका नाममा घोषणा मात्र गरेर हुँदैन। सहुलियतपूर्ण वित्त, बजार पहुँच, कर सहजीकरण, प्रविधि हस्तान्तरण, अनुसन्धान तथा उद्यमशीलताको वास्तविक वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।नत्र ‘युवालाई स्वदेशमै रोक्छौँ’ भन्ने राजनीतिक भाषण केवल विमानस्थलको भीडमाथि गरिएको व्यंग्य बन्नेछ।भ्रष्टाचार केवल रकमको चोरी होइन, भविष्यको चोरी होभ्रष्टाचारलाई हामीले प्रायः रकमको अनियमितता भनेर मात्र बुझ्ने गरेका छौँ। तर भ्रष्टाचारको सबैभन्दा ठूलो क्षति सरकारी कोषमा भएको रकमको मात्र होइन।
भ्रष्टाचारले नागरिकको विश्वास चोरी गर्छ।
भ्रष्टाचारले योग्यताको हत्या गर्छ।
भ्रष्टाचारले अवसर खोस्छ।
भ्रष्टाचारले युवाको भविष्य चोरी गर्छ।
जब कुनै योग्य व्यक्ति आफ्नो क्षमता हुँदाहुँदै पहुँचको अभावमा पछाडि पर्छ, जब कुनै उद्यमीले अनावश्यक प्रशासनिक झन्झट र घुसका कारण व्यवसाय छोड्छ, जब कुनै विद्यार्थीले अवसर नपाएर विदेश जानुपर्छ—त्यहाँ भ्रष्टाचारले एउटा पुस्ताको सम्भावना खाइरहेको हुन्छ।त्यसैले भ्रष्टाचारविरुद्धको लडाइँ केवल अख्तियार वा कानुनी कारबाहीको विषय होइन। यो राष्ट्र निर्माणको आधारभूत राजनीतिक एजेन्डा बन्नुपर्छ।
दलहरू सुध्रिएनन् भने जनताको धैर्य टुट्नेछ
आज नेपाली समाजमा राजनीतिक दलहरूप्रतिको वितृष्णा बढिरहेको संकेतलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ।
नागरिकले राजनीतिको विकल्प खोज्नु लोकतन्त्र विरोधी कुरा होइन। बरु स्थापित दलहरूले आत्मसमीक्षा गर्नुपर्ने संकेत हो।
पुराना दलको अनुभव आवश्यक छ। नयाँ राजनीतिक शक्तिको ऊर्जा पनि आवश्यक छ। तर न पुरानो नामले मात्र देश बन्छ, न नयाँ नाराले मात्र।देशलाई चाहिएको नयाँ अनुहारभन्दा पहिले नयाँ राजनीतिक चरित्र हो।
जो सत्तामा पुगेपछि आफूलाई जनताभन्दा माथि ठान्छ, त्यो जुनसुकै दलको भए पनि समस्याको हिस्सा हो।जो प्रतिपक्षमा हुँदा सुशासनको कुरा गर्छ तर सत्तामा पुगेपछि उही प्रवृत्ति दोहोर्याउँछ, उसको राजनीतिक नैतिकता प्रश्नको घेरामा पर्छ।त्यसैले अब नागरिकले दलको झण्डाभन्दा नीति, चरित्र, क्षमता र परिणाम हेर्नुपर्छ।अब ‘मेरो पार्टी’ होइन, ‘मेरो देश’ भन्ने राजनीतिक संस्कार चाहिन्छ
नेपालको राजनीतिमा सबैभन्दा खतरनाक प्रवृत्तिमध्ये एउटा हो—गल्ती आफ्नो पक्षले गरे पनि बचाउने र विपक्षीले गरे मात्र विरोध गर्ने।
यस्तो संस्कारले लोकतन्त्रलाई कमजोर बनाउँछ।
गलत काम आफ्नो दलले गरे पनि गलत भन्न सक्ने नागरिक चाहिन्छ। भ्रष्टाचार आफ्नै नेताले गरे पनि प्रश्न गर्न सक्ने कार्यकर्ता चाहिन्छ। नीति गलत भए पार्टीभन्दा देशलाई प्राथमिकता दिने राजनीतिक नेतृत्व चाहिन्छ।लोकतन्त्रमा अन्धसमर्थक होइन, सचेत नागरिक आवश्यक हुन्छ।अब नेपाली राजनीतिले एउटा नयाँ संस्कार स्थापित गर्नुपर्छ—व्यक्ति होइन, नीति।पार्टी होइन, राष्ट्र।नारा होइन, परिणाम।भागबन्डा होइन, योग्यता।सत्ता होइन, सेवा।देशमा सम्भावना छैन भन्ने निष्कर्ष गलत हो
नेपालसँग सम्भावना नभएको होइन। जलस्रोत छ। कृषि सम्भावना छ। पर्यटन छ। जैविक विविधता छ। युवा जनशक्ति छ सूचना–प्रविधिको सम्भावना छ। विश्वभर फैलिएको नेपाली डायस्पोरा छ।
समस्या सम्भावनाको अभाव होइन; सम्भावनालाई परिणाममा बदल्ने राज्य क्षमताको अभाव हो।
हामीले नदीलाई बिजुलीमा, खेतलाई उत्पादनमा, हिमाललाई पर्यटनमा, युवालाई उद्यममा, शिक्षालाई अनुसन्धानमा र विदेशमा रहेको नेपाली पूँजी तथा सीपलाई राष्ट्रिय विकासमा रूपान्तरण गर्न सकेनौँ भने दोष भूगोलको होइन, शासन प्रणालीको हुनेछ।
अब राजनीतिको प्राथमिकता स्पष्ट हुनुपर्छ
नेपालले अब एउटा साझा राष्ट्रिय आर्थिक संकल्प आवश्यक छ।त्यसको केन्द्रमा पाँच कुरा हुनुपर्छ—उत्पादन, रोजगारी, सुशासन, शिक्षा र नवप्रवर्तन।सरकार जुनसुकै दलको होस्, यी राष्ट्रिय प्राथमिकता परिवर्तन हुनुहुँदैन।
पाँच वर्षमा सरकार बदलिन सक्छ। मन्त्री बदलिन सक्छन्। सत्ता समीकरण बदलिन सक्छ। तर देशको विकास नीति हरेकपटक शून्यबाट सुरु हुनु हुँदैन।राष्ट्रको नीति सरकारभन्दा दीर्घकालीन हुनुपर्छ।
यही राजनीतिक स्थायित्वको वास्तविक अर्थ हो।
अन्ततः प्रश्न नेताको होइन, नेतृत्वको हो
नेपाललाई आज अर्को भाषण दिने नेता मात्र चाहिएको छैन। नेपाललाई निर्णय लिन सक्ने, परिणाम दिन सक्ने र आफ्नै शक्तिशाली समूहविरुद्ध पनि राज्यको पक्षमा उभिन सक्ने नेतृत्व चाहिएको छ।अब नेतृत्वले भन्न सक्नुपर्छहामी युवालाई विदेश जान रोक्दैनौँ, तर विदेश जानुपर्ने बाध्यता घटाउँछौँ।
हामी रेमिट्यान्सलाई अस्वीकार गर्दैनौँ, तर त्यसमा निर्भर अर्थतन्त्र बदल्छौँ।
हामी निजी क्षेत्रलाई शत्रु ठान्दैनौँ, तर राज्यको स्रोतलाई निजी स्वार्थको साधन पनि बन्न दिँदैनौँ।
हामी विकासको नारा मात्र दिँदैनौँ, परिणाम मापन गर्छौँ।र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—हामी जनतालाई मतदाता मात्र होइन, राज्यका मालिक मान्छौँ।
नेपालको भविष्य अझै सकिएको छैन। तर भविष्य आफैँ आउँदैन। त्यसलाई राजनीतिक इच्छाशक्ति, इमानदार नीति र सामूहिक संकल्पले निर्माण गर्नुपर्छ।
आज विमानस्थलबाट बाहिरिँदै गरेको हरेक युवा एउटा प्रश्न बोकेर जाँदैछ—
“मेरो देशले मलाई किन अटाउन सकेन?”
यो प्रश्नको उत्तर कुनै एउटा दलले मात्र दिनुपर्ने होइन। यो प्रश्न सम्पूर्ण राजनीतिक नेतृत्व, राज्य व्यवस्था र हाम्रो नागरिक समाजले दिनुपर्छ।
किनकि यदि देशले आफ्ना युवालाई सपना दिन सकेन भने कुनै पनि राजनीतिक उपलब्धि अधुरो हुन्छ।देशको भविष्य संसद्को कुर्सीमा मात्र तय हुँदैन; त्यो विमानस्थलमा बिदाइ भइरहेका युवाको आँखामा पनि तय हुन्छ।अब पनि चेतिएनौँ भने इतिहासले हामीलाई क्षमा गर्ने छैन।अब राजनीति सत्ताका लागि होइन—
राष्ट्र निर्माणका लागि हुनुपर्छ।अब नेतृत्व पदका लागि होइन—पुस्ताको भविष्यका लागि हुनुपर्छ।
अब राज्य भाषणका लागि होइन—
नागरिकको विश्वास जित्नका लागि हुनुपर्छ।
र अब नेपालको सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय संकल्प यही हुनुपर्छ—युवा विदेश जान पाउने अधिकार राखून्, तर नेपालमै बस्दा भविष्य गुम्ने डर नहोस्।यहीँबाट समृद्ध नेपालको वास्तविक राजनीतिक यात्रा सुरु हुन सक्छ।
